Sanat ve Toplum

Sanat için sanat mı yoksa toplum için sanat mı? Sanat ve toplum arasındaki bağ ya da bağlar neler? Sanat gerekli mi? Yüzyıllardır tartışılan bu kavramların doğrusu ya da  yanlışı var mı? Gelin makalemizde beraber, sanat için sanat mı yoksa toplum için sanat mı inceleyelim. Hatta her ikisi dışında başka bir anlayış, kabulleniş mevcut mu? Tartışalım.

Sanat Nedir?

Sözlük anlamıyla sanat, bir duygunun, düşüncenin, tasarının anlatımında kullanılan yöntemlere denir. Bu sözcüğü detaylarla açıklamak yersizdir diye düşünerek üstünde pek durmayacağım.

Sanat sözcüğünü tam olarak kavrayabilmek adına, yaşamın gereksinimlerinden biri olarak görmek gerekir. Tam olarak bu noktada sanat gerekli mi, sorusu sorulabilir. Modern çağda kıyafet ne kadar gerekliyse, sanatta o kadar gereklidir. Elbette yemek, barınma gibi yaşamsal ihtiyaçlar kadar hayati olmasa da, insanı besleyen, gelişimine, kişiliğine katkıda bulunan bir gerekliliktir. 

Sanat ve toplum olarak bakarsak, sanatın insanları birleştirme gücü bulunmaktadır. Sanat yalnızca fiziksel olarak yaratıcı olmaktan ötedir; duygu ve düşünceleri başka insanlara anlatabilmenin en önemli yollarındandır. Bu sebepten ötürü sanat, toplumları etkiler, doğal olarak insanları bir araya getirebilir. Sanatın gerekliliği de aslında tam olarak bu noktada ortaya çıkıyor.

Bana göre sanatın en can alıcı noktalarından birisi, acıdan bir çıkış yolu yaratmasıdır. En büyük örneği olarak Blues müziği gösterilebilir. Kökeni dört asır geriye dayanan Blues, 17. yüzyılda Afrika’dan Avrupa ve özellikle Amerika’ya getirilen kölelerin, tarla ya da madenlerde çalışırken söylediği, derin acılar içeren, hüzünlü ve umuda yönelik dile getirdikleri müzik türüdür.

Yukarıdaki örneği vermemin sebebi, insanların sanat nedir sorusuna genel olarak “iyilik, güzellik” demesidir. Oysa sanat, iyilik ve güzelliğin ötesindedir; yaşamda var olan her şeyde bir tutam dahi olsa bulunur. “İyilik, güzellik” diyenlerin yanlış düşündüğünü söylemiyorum. Yalnızca, “iyiliği ve güzelliği arama” ya da “daha iyi ve güzeli arama” gibi bir yanıt daha doğru olur diye düşünüyorum.*

“Dünya aydınlık olsaydı, sanat olmazdı.”

Albert Camus

Sanat ve Toplum

“Bilim ve sanat takdir edilmediği yerden göç eder,” diyor İbn-i Sina. Aristotales ise, “İnsan, toplumsal bir canlıdır,” diyor. Bu iki güzel sözü sanat ve toplum açısından incelersek nasıl bir sonuç ortaya çıkar?

İnsan toplumsal bir canlıdır ve toplumlarda bilim, sanat olur. Eğer toplumsal canlı bilim ve sanatı takdir etmezse (büyümesine katkıda bulunmazsa), bilim ve sanat o toplumu terk eder. Yukarıda bahsettiğim gibi, sanat, insanları birbirine yaklaştırır. Eğer toplumda sanat olmazsa, bilim olmazsa, görüş farklılıklarına saygı, estetik ve ilerleme yavaş yavaş yok olacaktır. 

Sanatın oluşmasına, gelişmesine katkıda bulunan bir insan, aynı zamanda toplumun gelişimine de katkıda bulunur. Mustafa Kemal Atatürk’ün de dediği gibi, “Sanatsız kalmış bir milletin hayat damarlarından biri kopmuş demektir.”

Sanat ve toplum konusuna kısaca değinmiş olduk. Şimdi yüzyıllardır süren tartışmaya dönelim; sanat için sanat mı yoksa toplum için sanat mı?

Sanat İçin Sanat mı Yoksa Toplum İçin Sanat mı?

Gerçekten, hiç düşündünüz mü? Sanat, sanat için midir? Sanat, toplum için midir? Ben uzun süredir düşünüyorum ve bu iki seçenekten farklı bir yanıtım var. Açıklayayım.

Bir insan karnını doyurmak için yemek yer. Açken bir başkasını düşünmez. Bir insan savaştaysa önce kendini kurtarmaya bakar. Bir insan çıplak kaldıysa, ilk önce kendi üzerini örtmeyi düşünür. Yani insan doğası gereği ve çoğu zaman haklı olarak bencildir. Bu bir hata ya da suç değil; iç güdüdür. Herkes öncelikle kendisini düşünür. Öyleyse, sanat için sanat ya da toplum için sanat konusunda da öncelik insanın kendisi değil midir? Açıklayayım.

Bir insan sırf toplum gelişsin diye müzik yapar mı? Sırf müzik yapmış olmak için müzik yapar mı? 

Bir insan sırf insanlar için yazar mı? Peki sırf yazmış olmak için yazar mı?

Bir insan sırf insanları birbirine yaklaştırsın diye resim çizer mi? İstemeye istemeye resim çizebilir mi?

Eğer yukarıdaki sorulara yanıtlarınız hayır, olduysa, sizin de yanıtınız muhtemelen benimki gibi olacak.

Soru: Sanat, sanat için midir? Sanat, toplum için midir?

Cevap: Sanat, kendim içindir.

Sanat, sanat içindir ya da sanat, toplum içindir önermesi, sonuçlar göz önüne alındığında doğru olarak görülebilir. Bir yazı okudum ki inanamadım. Yazıda şu ifade yer alıyordu;

Sanatı amacı dışında kullananlar şaklabandır.

Sanatın bizim bilmediğimiz gizli bir amacı mı var? Sanat, insanın kendini tatmin etmek için başvurduğu bir eylemdir ve bunun neticesi, birçok bencillikten çok farklıdır; topluma fayda sağlamak. Fakat burada bir noktaya parmak basmak gerekir; birçok sanatçı öncelikle kendini tatmin etmek amacıyla çizer, seslendirir, yazar ya da oynarken, ilerleyen süreçte bu toplumsal bir faydaya otomatik olarak evrilir. Nazım Hikmet Ran, Bertolt Brecht, Stefan Zweig, Pablo Picasso ya da Grup Yorum… Tüm bu sanatçılar, sanatlarına “sanat toplum içindir anlayışı” içerisinde mi başladılar? Hiç zannetmiyorum.

Bu arada dilerseniz Stefan Zweig Kimdir? isimli makalemizi okuyabilirsiniz.

İlk başlarda Nazım Hikmet ilk şiirini 11 yaşında, yazmaktan keyif aldığı için mi yoksa toplumun faydasını düşündüğü için mi kaleme almıştı?

İlk oyunu BAAL‘da Bertolt Brecht‘in amacı, toplumu etkilemek miydi? Yoksa çok sevdiği bir eylemi, yazmak eylemini yerine getirmek mi?

Turgut Uyar, Palyaço isimli şiirinde “Yazdım, yazmasam ağlayacaktım,” derken, bir ihtiyacı mı yoksa toplumsal bir gerekliliği mi vurguluyor.

Tüm bu dile getirdiklerim “kesinlikle böyle” olduğunu düşündüğüm için değil. Herkese göre sanat ve toplum anlayışı farklılık gösterecektir. En başta belirttiğim gibi, sanatın en güzel yanı da bu! Sanat, sanat içindir ya da sanat, toplum içindir anlayışını benimseyenler, haksız değiller. Fakat bu bakış açılarında bir eksiklik ya da dayatma varmış gibi görüyorum. 

“Sanatı amacı amacı dışında kullananlar şaklabandır,” cümlesi, sanat ya sanat içindir ya da toplum içindir gibi bir kısıtlama getiriyor. Oysa sanat bana kalırsa öncelikle kendim içindir. Beni mutlu etmeyen, bana keyif vermeyen bir eylemi niçin gerçekleştireyim ki? 

Sanat, sanat içindir; sanat, toplum içindir; sanat, kendim içindir. Belirli bir sıraya göre dizilirse tamamı doğru. Peki sıralama nasıl? Bana göre tam olarak şöyle;

1. Sanat, kendim içindir.
2. Sanat, sanat içindir.
3. Sanat, toplum içindir.

Sıralamanın neden böyle olduğunu hemen açıklayayım:

1. Sanat, beni memnun ediyor, bu yüzden başladım ve sürdürüyorum. 

En temel neden olarak birinci sırayı alıyor.

2. Sanat, beni memnun ediyor ve toplum kaygısı gütmüyorum. 

Toplum tarafından kabullenilme ya da anlaşılma arzusunun olmaması.

3. Sanat, beni memnun ediyor ama toplum kaygısı güdüyorum.

Toplum tarafından kabullenilme, anlaşılma arzusu. 

Peki hani sanat, toplumu bir araya getiren bir eylemdi? Neden üçüncü sırada? Evet, toplumu bir araya getiren bir eylem ama toplum kaygısı güdülerek kaleme alınan bir kitap, yapılan bir resim, bestelenen bir şarkı, dikilen bir heykel nasıl başarılı olabilir ki? 

Toplumu bir araya getirirken bunu özgürce yapmak gerekir. Nasıl mı? Yaşamını, çok sevdiği memleketinin hasreti göğsündeyken terk eden Nazım Hikmet Ran gibi;

Yaşamak bir ağaç gibi tek ve hür
ve bir orman gibi kardeşçesine,
bu hasret bizim…

Sanat ve toplum konusunda biraz konuştuk. Ardından sana, sanat için midir? Sanat, toplum için midir? Sorularına farklı bir düşünce tarzı sunduk. Fikirler kimine göre doğru, kimine göre yanlış olabilir. Sanatın en güzel yanı da bu; özgünlük ve özgürlük!


Ayrıca ilginizi çekebilir;

Garip Akımı ve Şairleri

İkinci Yeni Akımı ve Şairleri

Oğuz Atay’dan Kitap ve Yazar Önerileri

Dünya ve Türk Edebiyatı’nda İlkler

 

Yazar: Baturalp İlkay Gülten

Odyometrist. Anı Hırsızı isimli öykü kitabının yazarı. YazarOlmak.com'da yazar ve yazar adaylarıyla beraber kendini geliştirmeye çalışan bir gönüllü.

Yazılar E-posta Adresinize Gelsin
Hiçbir Şeyi Kaçırmayın

Nasıl yazar olunur? Kitap yayımlatmak neden zor? Bir öykü kaleme alırken nelere dikkat edilmesi gerekir? Başarılı yazarların yazar adaylarına önerileri nelerdir? Gibi sorular soruyorsanız, cevapları e-posta kutunuza gelsin.

Abonelik için teşekkürler

Bir şeyler yanlış gitti.

Yorum Yazın

Yazılar E-posta Adresinize Gelsin
Hiçbir Şeyi Kaçırmayın

Öğrenme isteğiyle dolu olanların arasına katılın

Abonelik için teşekkürler

Bir şeyler yanlış gitti.