Edebiyat Nedir? Türk ve Dünya Edebiyatı

Bu makalemizde sizlere edebiyat nedir sorusunun yanıtını detaylı bir şekilde vereceğiz.

Edebiyat Nedir? 

Edebiyatla ilgisi olmayanların yanı sıra, ilgisi bulunan insanlarında sorduğu sorular arasında yer alan Edebiyat Nedir? Sorusuna, farklı tanımlamalar ile cevaplar verileceği gibi, genel tanımlama olarak anlaşılacağı şekilde cevap verelim. Duygu ve düşüncelerin etkin bir şekilde belirli kurallar ve özgünlük çerçevesinde, sözlü ya da yazılı olarak anlatılma şeklidir.

Belirli bir yöntemi bulunması nedeniyle, edebiyat dalı da bir bilim olarak kabul edilmektedir. Çünkü edebiyatta, diğer bilim dallarında olduğu gibi olayları yorumlama, değerlendirebilme ve benzer şeylerle karşılaştırma yapılabilmesi nedeniyle, bilim dalı kabul edilir.

Edebiyatın olmazları arasında yer alan, iki temel özellik vardır. Bunlar üslup ve estetiktir. Ancak her ne kadar bu özellikler edebiyatın temelini teşkil etse de, yazar ve okuyucuya göre değişen özelliklerdir. Bireylerin duygu ve düşüncelerini başkalarına belirli kurallar çerçevesinde anlatma şekli olan edebiyatta, içerikten çok içeriğin nasıl anlatıldığı önemlidir.

Edebiyat nedir? Sorusunun genel tanımını yaptıktan sonra, edebiyatın en fazla konu aldığı olaylara da kısaca değinmek yararlı olacaktır.

Edebiyatın yoğunlukla ele aldığı konular şunlardır;

Aşk ve Sevgi: Edebiyata konu olan bireysel etkenlerdir.

Kültürel Değişimler: Toplumların yaşayış biçimi olan kültür, toplumun yaşam biçiminin değişmesiyle birlikte değişkenlik göstermektedir. Bu değişimle beraber, edebiyat olguları da değişmektedir.

Tabii Afetler ve Göçler: Toplumda derin yaralar bırakan bu durumlar, bölgesel etkenler olarak ele alınır.

Savaşlar: Savaşlar toplumları önemli ölçüde etkileyerek, toplumun edebiyat yapısını da derinden etkilemektedir.

Doğa: Edebiyatçıların farklı bakış açılarına ortam oluşturan doğa, genel manada bir ana bir telem teşkil etmemektedir.

Edebiyat biliminin sosyoloji, tarih, coğrafya ve psikoloji ile yakın ilişkileri bulunmaktadır.

Edebiyatın farklı alanları olan halk edebiyatı, divan edebiyatı ve yazılı edebiyat gibi konuları, aşağıda ayrı başlıklar altında incelemek, edebiyatın daha iyi anlaşılabilmesi ve konuya hakim olunabilmesi açısından önemlidir.

Divan Edebiyatı

Divan Edebiyatı, klasik Türk edebiyatı olarak da tanımlansa da bazı kaynaklarda, -Saray Edebiyatı, Yüksek Zümre Edebiyatı ve Havas Edebiyatı- olarak da geçmektedir. Şairlerin şiirlerini Divan adı verilen yazma kitaplarda toplaması nedeniyle, Divan edebiyatı adı verilmektedir.

Fars ve Arap kültürlerinin edebiyatımıza etkisiyle ortaya çıkmış bir edebiyat türü olan Divan edebiyatının bilinen ilk örnekleri, Atabet’ül Hakayık ve Kutadgu Bilig’tir. Hem şiir hem de yazı tarzı içeriğe sahip olsa da, Divan edebiyatı şiir olarak daha ön plandadır.

En önemli Divan Edebiyatı şairlerinden bazıları ise; Aşık Paşa, Ahmedi, Şeyhoğlu Mustafa, Gülşehri, Zati, Fuzuli, Baki, Nev’i, Taşlıcalı Yahya, Şeyh Galib, Nedimi, Mevlana, Hoca Dehhani gibi isimlerdir.

***Divan Edebiyatı ile ilgili daha detaylı bilgi verdiğimiz yazımızı okumak için tıklayın.***

Halk Edebiyatı

Kendine has dil ve üslup kullanılan ve halkın, edebiyat zevkine hitap eden türdür. Halkın içinde yetişen ozan ve tekke şairleri ile halkın birlikte ortaya çıkardığı edebiyat türlerinin başında gelmektedir. Başlangıcı İslamiyet öncesine dayanan Halk Edebiyatı, edebiyat tarihimizde ikinci planda bırakılmasına rağmen halkın edebiyat anlayışına en fazla hitap eden oluşumdur.

Halk Edebiyatı Özellikleri

  • Genellikle, saz eşliğinde söylenen şiirlerden oluşur. Şairlerin genellikle ön hazırlık yapmadan doğaçlama söylemeleri, en bilindik özelliğidir.
  • Nazım birimi olarak dörtlük kullanılan Halk Edebiyatı, bazı ninni ve türkülerde üçlü ve beşli olarak da kullanılmaktadır.
  • Şiirlerin geneli, halkın kullandığı doğal dil üzerine söylenmektedir.
  • Şiirlerin hazırlıksız söylenmesi sebebiyle, genelde redif ve yarım kafiye kullanılmaktadır.
  • İslam’dan önceki Türk edebiyatını sürdüren, edebiyatımızın önemli bir parçasıdır.
  • Şiirler aşık ya da saz şairi olarak adlandırılan kişiler tarafından, bağlama eşliğinde söylenmektedir.
  • Şiir Halk Edebiyatı için, en egemen türdür.
  • Genellikle doğa sevgisi, ayrılık, ölüm, aşk ve yiğitlik konuları işlenir.

***Divan Edebiyatı ile ilgili daha detaylı bilgi verdiğimiz yazımızı okumak için tıklayın.***

Sözlü Edebiyat

Yazının kullanılmaya başlanmadığı dönemdir ve başlangıcı bilinmemektedir. Yazı henüz bulunmadığı için bu dönemin bütün eserleri sözlü ürünlerdir. Dilden dile, kuşaktan kuşağa söz yolu ile aktarılan bu dönemin eserlerinin bir kısmı günümüze kadar gelmiştir. Bu dönemin sözlü ürünleri tamamen ulusal özellikler taşır. Orta Asya’daki Türk boyları arasında yaygın olan sözlü edebiyat şiir ekseninde gelişme göstermiştir.

Sözlü Edebiyatın Özellikleri

  • Nazım şekilleri ile, kullanılan ölçüyle birlikte tamamen ulusal bir edebiyattır.
  • Şiirler “ozan, baksı, kam” denen şairler tarafından “kopuz’ denen bir saz eşliğinde söylenirdi.
  • Şiirler hece ölçüsü ile, daha çok 7’li, 8’li ve 11’li ölçüsüyle söylenmiştir.
  • Şiirlerde en fazla yarım uyak ve redif kullanılmıştır.
  • Şiirlerde kullanılan nazım birimi dörtlüktür.
  • Dil, gelişim aşamasında olduğu için sözcük sayısı bakımından fazla zengin değildir. Aynı zamanda yabancı dillerin etkisine de kapalı olduğu bilinmektedir. Dolayısıyla yabancı dillerin etkileri görülmemiştir.
  • Bu dönemin ürünleri sav, sagu, koşuk ve destanlardır.
  • Şiirler sığır denen av törenlerinde, şölen denen ziyafetlerde ve yuğ denen, ölen bir kişinin ardından yapılan törenlerden doğmuştur.
  • Şiirlerde kahramanlık, yiğitlik, savaş, doğa ve aşk konuları işlenmiştir.

1. Koşuk: “Sığır” denilen sürek avları sırasında söylenen şiirlere verilen addır. Konusu daha çok doğa, aşk, savaş ve yiğitlik olmaktadır. Bu tür daha sonra Halk edebiyatında “Koşma” adıyla anılmıştır.

2. Sav: Dönemin özlü sözleridir. Bugünkü atasözlerinin ilk biçimi olarak kabul edilir.

3. Sagu: “Yuğ” adı verilen ölüm törenlerinde, ölen kişilerin erdemlerini ve duyulan acıları dile getiren şiirlerdir.

4. Destan: Toplumu derinden etkileyen olaylar sonunda halk arasında kendiliğinden oluşan uzun nazım türüdür.

Yazılı Edebiyat

Yazılı Edebiyat İslamiyet’in kabulünden önce 8. Yüzyılda başlayıp, 10 yüzyıla kadar süren edebiyat türüdür.

Yazılı Edebiyat tarihimizin ilk bilinen eseri, Göktürk yazısıyla yazılmış olan Orhun yazıtlarıdır. Her ne kadar 6. Yüzyılda Yenisey yazıtları yazılmış olsa da, bu yazıtlar okunamadığı için belge olarak kabul edilmemektedir.

Yazılı Edebiyat Özellikleri

  • İlk Yazılı Edebiyat ürünleri, Uygurca ve Göktürkçe olarak işlenmiştir.
  • Halkın diline ait anlatımlar, sanatsal bir şekilde ele alınmıştır.
  • Dini Yazılı Edebiyat örnekleri olduğu gibi, din dışı Yazılı Edebiyat türleri de bulunmaktadır.
  • Destanlarımız ve bazı atasözleri de, Yazılı Edebiyat ürünlerine konu olmuştur.
  • Nazım birimi dörtlük olan şiirlerde, ölçü olarak hece kullanılmıştır.
  • Uygurca hazırlanan Yazılı Edebiyat eserleri kısmen de olsa yabancı etkenlere maruz kalırken, Göktürkçe olanlarında yabancı etkiler bulunmamaktadır.

Yazılı Edebiyat tarihimizin çok daha eskilere dayandığı düşünülse de, belgelenebilen kısmının Orhun yazıtları ile başlaması nedeniyle, bu yazıtlar başlangıç olarak kabul edilmektedir.

Türk ve Dünya Edebiyatı

Türk ve dünya edebiyatı dönem dönem birbirine yakın oranlarda gelişim göstermiş olsalar da, önemli zaman dilimlerinde büyük farklılıklarla gelişme ve duraksama dönemlerine girmişlerdir.

Türk ve dünya edebiyatı genel olarak ele alındığında, Türk edebiyatının özellikle Divan edebiyatı gelişim döneminde, dünya edebiyatının etkisi altında kaldığını rahat bir şekilde görebiliriz.

Yazılı Türk edebiyatına baktığımızda ise, bu durum divan edebiyatı türünden oldukça farklıdır. Çünkü yazılı Türk edebiyatı, divan edebiyatı kadar yabancı edebiyatın etkilerine maruz kalmamıştır.

Türk halk edebiyatı ise yine yabancı edebiyatın etkilerine maruz kalmasa da, öz Türkçe ile kullanılan bir edebiyat türü olmadığını da rahatlıkla söyleyebiliriz.

Bu makalemizde sizlere edebiyat nedir sorusunun yanıtını verirken aynı zamanda sözlü edebiyat ve yazılı edebiyat hakkında da detaylı bilgi iletmeye çalıştık.

Ece Aktaş


Ayrıca ilginizi çekebilir;

İntihar Eden Yazarlar ve Hayatları

Ütopya ve Distopya Nedir? Kitap ve Film Önerileri

Deneme Nedir? Deneme Özellikleri Nelerdir?

Senaryo Nasıl Yazılır? Senaryo Örnekleri

Hikaye Nedir? Hikaye Özellikleri

Roman Nedir? Nasıl Yazılır?

Yayınevleri Tarafından Reddedilen Yazarlar

Beat Kuşağı Nedir? Beat Kuşağı Yazarları

Divan Edebiyatı Nedir? Divan Edebiyatı Şairleri

Türk Halk Edebiyatı Nedir?

Şiir Nedir? Şiir Türleri Nelerdir?

Yazılar E-posta Adresinize Gelsin
Hiçbir Şeyi Kaçırmayın

Nasıl yazar olunur? Kitap yayımlatmak neden zor? Bir öykü kaleme alırken nelere dikkat edilmesi gerekir? Başarılı yazarların yazar adaylarına önerileri nelerdir? Gibi sorular soruyorsanız, cevapları e-posta kutunuza gelsin.

Abonelik için teşekkürler

Bir şeyler yanlış gitti.

Yorum yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir

Yazılar E-posta Adresinize Gelsin
Hiçbir Şeyi Kaçırmayın

Öğrenme isteğiyle dolu olanların arasına katılın

Abonelik için teşekkürler

Bir şeyler yanlış gitti.