Deneme Nedir? Deneme Örnekleri Nelerdir?

Bu yazımızda sizlere deneme nedir (deneme ne demek) ve deneme özellikleri nelerdir, sorularının yanıtını deneme örnekleri ile verirken, Türk ve Dünya edebiyatında önemli yer edinmiş olan deneme türünün diğer edebi türlerle farklarından bahsedeceğiz.

Deneme nedir?

Deneme nedir ya da deneme ne demek sorusuna en yalın haliyle; yazarın herhangi bir kesin yargıya ulaşmadan kendi kendisi ile bir diyalog halindeymiş gibi yazmış olduğu düşünce eserleridir. Bu tür edebi metinlerde çoğunlukla herhangi bir olay bulunmaz, yalnızca belli bir konu hakkındaki düşünceler işlenir. Deneme türünde yazarlar yaşadığı bir olay konusundaki düşüncelerini ya da bir kavram üzerinde beyninden geçirdiklerini kağıda yansıtmaktadır.

Deneme türünde yazar kaleme almış olduğu, inandığı gerçekleri ya da ileri sürmüş olduğu düşünceleri birilerine kanıtlama amacı gütmez. Yazarlar deneme türünde eserleri kendilerini ifade etmek, içtenlikle inandığı konular üzerine bir şeyler söylemek için oluştururlar.

Deneme nedir sorusunun yanıtını vermiş olduk. Şimdi deneme özellikleri ile devam edelim. Size göre deneme ne demek? Yorumlarda belirtebilirsiniz.

Ayrıca Yazarların Deneme Eserlerini Biliyor musun? Başlıklı ve eğlence amacıyla hazırlanmış olan testimizi çözebilirsiniz.

Deneme Özellikleri

Denemenin özellikleri konusunda bilgi vermeden önce, deneme yazılarının yazarların seçtiği konular üzerinden kaleme alındığını hatırlatmamız gerekir. Deneme yazıları, kesin yargılar içermeyen fikir yazılarıdır.

  1. Yazar tek bir konuyu ele almakta, son derece rahat kendisi ile konuşuyormuş gibi bir üslup ile yazılmaktadır.
  2. Deneme yazıları, yazarların istediklerini, kendilerini ifade etmektir. Okuyucuları düşüncelerine inandırmak gibi bir gaye taşımazlar.
  3. Deneme türüne özgü bir konu yoktur, yazar gerçek yahut gerçek olmayan konularda düşüncelerini okuyucu ile paylaşabilir. Deneme özellikleri arasında yazarın okuyucuya bilgi vermesi ve düşüncelerini belli bir bilgi birikimine dayandırması beklenir.
  4. Düşünce yazılarının en temeli olan denemeleri fikir akımlarının ve düşünce sistemlerinin oluşmasında son derece önemli edebi türlerdendir.
  5. Denemelerde genellikle tek bir konu ele alınmaktadır. Yazarlar olabildiğince konuşma havasında kendilerini ve düşüncelerini ifade etmeye çalışmakta, akıcı bir tercih edilmektedir.
  6. Deneme yazıları içerisinde diğer düşünce yazılarının aksine çoğunlukla soyut konulara yer verilir. Örneğin, aşk konusu işlenir evrensel değerler dile getirilir.
  7. Çok uzun olmayan, orta uzunlukta eserlerdir.
  8. Deneme yazılarında, konu unsuru yalnızca bir araç olarak kullanılmaktadır. Yazar, kendi düşünceleri ve fikirlerini dile getirmek için konular üzerinde yoğunlaşmaktadır.
  9. Belli konular derinlemesine olarak irdelenmeye çalışılır.
  10. Yazarlar deneme yazıları sunarken okuyucuyu geri planda tutar.

Denemenin özellikleri elbette kesin sınırlarla belirlenmemiştir. Özellikle modern denemelerde sınırları yazar belirlemektedir. Bu noktada “denemenin özellikleri kesinlikle şu sınırlardır,” demek, totaliter bir yaklaşım olacaktır. Çünkü edebiyat, her sanat gibi zamanla sınırları genişleyen, daralan, yani sürekli bir değişim içinde olan, gelişen bir sanattır.

Türk Edebiyatında Deneme

Türk Edebiyatının daha çok olay edebiyatı olduğunu söylemek yanlış olmayacaktır. Fakat edebiyatımızda tarihten günümüze fikri eserler vermiş yazarlar da bulunmaktadır. Peki Türk Edebiyatında deneme nedir? İlk deneme örnekleri nelerdir?

Türk Edebiyatı’na deneme türünün girmesi batının etkisi ile olmuştur. İlk deneme örnekleri Tanzimat döneminde verilmiştir.  Deneme yazılarının edebiyatımızda ki temsilcisi Nurullah Ataç’tır. Deneme örnekleri arasında, edebiyatımızda ki ilk adı Tecrübe-i Kalemiyye’dir.  Ülkemizde deneme türünün gelişmesine zemin hazırlayan sistem gazetelerde kurulmuştur. İlk olarak gazetelerde yayınlanmaya başlayan küçük düşünce yazıları deneme türünün gelişmesine yardımcı olmuştur.

Türk edebiyatında denemelerde ağır ve ağdalı bir dil tercih edilmek yerine halkın anlayabileceği gündelik dil kullanılmaya çalışılmıştır. Bu da Türk Edebiyatında deneme özellikleri arasında önemli bir yer tutar. Yazarlar düşüncelerinin olabildiğince geniş kitlelere ulaşmasını amaç edinmiş böyle bir yol tercih etmişlerdir. Türk Edebiyatındaki denemelerde bilimsel bir dil ve söyleyiş bulunmaz. Türk yazarlar için anlaşılmak daha önemlidir.

Türk Edebiyatında Deneme Örnekleri

Türk edebiyatında Nurullah Ataç denemeleri ile nam salmış olsa da deneme örnekleri veren başka yazarlarımız da bulunmaktadır. Refik Halit Kara’nın 1931 yılında kaleme aldığı “Bir İçim Su’’, 1941 yılında kaleme aldığı ‘’ilk Adım’’, 1939 yılında kaleme almış olduğu ‘’ Bir Avuç Saçma’’ adlı eserleri, Ahmet Haşim’in 1928 yılında kaleme almış olduğu Bize Göre adlı eseri deneme türünün örnekleri arasındadır. Falih Rıfkı Atay’ın 1933 yılında kaleme almış olduğu ‘’ Eski saat’’ 1955 yılında kaleme almış olduğu ‘’Niçin Kurtulmak’’, 1955 yılında kaleme almış olduğu Çile adlı eserleri ülkemizde deneme türünün aşama kaydetmesine çok büyük katkı sağlamış, en önemli deneme örnekleri arasına girmiştir. Edebiyatımız da deneme türünün aşama kaydetmesine sağlayan yazar ise hiç kuşkusuz Nurullah Ataç’tır.

Deneme nedir, deneme ne demek, denemenin özellikleri ve Türk Edebiyatında deneme örnekleri gibi önemli konuların ardından, deneme türünün tarihsel sürecine bir bakalım.

Aşağıda bir deneme örneği yer almaktadır, tıklayarak okuyabilirsiniz. Bu deneme, size, bir denemenin nasıl olabileceği konusunda fikir verecektir.

Mutluluk Nedir? Nasıl Mutlu Olunur? Mutluluk Gerekli midir?

Dünya Edebiyatında Deneme Türü

Deneme Nedir - Deneme Örneği

Deneme Örneği

Dünya edebiyatında deneme türünün en çok tanınan yazarı Montaigne’dir. Deneme türünde temel olan yazarın kendisini yansıtması, düşünce yapısının kapılarını yazarlara kendisi ile sohbet ediyormuş havasında açmasıdır. Şu an bile deneme örnekleri söz konusu olduğunda, birçok insanın aklına Montaigne’in Denemeler isimli eseri gelmektedir.

Deneme yazarları genel olarak hayatla, kurallarla, insanlarla ya da akla gelebilecek diğer tüm konularda “farklı düşünen” insanlar olmaktadır. Albert Camus ele alınacak olduğunda çok rahat bir şekilde görebiliriz ki, kendisi filozof ve yazardır. Aynı zamanda oldukça farklı görüşlere sahiptir. Sisifos Söyleni isimli deneme kitabı, kendisini anlamak için kesinlikle okunması gereken bir kitaptır.

Dünya Edebiyatında Deneme Örnekleri

Deneme türüne ait ilk örnekler Latin ve Yunan edebiyatında verilmeye başlanmıştır. Dünya edebiyatında ilk deneme örnekleri olarak Eflatun’un Diyaloglar adlı eseri, Epiktetos’un Sohbetler adlı eseri gösterilmektedir. Bu eserler henüz deneme türü bulunmadan kaleme alınmış düşünce eserlerdir. Deneme türünün doğması ve gelişmesinde ciddi katkı sağlamışlardır. Günümüzdeki anlamıyla deneme türünün ilk örnekleri 16. yüzyılda verilmeye başlanmıştır. Deneme türünün kurucusu olarak Fransız asıllı yazar Montaigne gösterilmektedir.

Deneme Kitapları Önerisi

Denemenin özellikleri ile ilgili bilgiler verirken, belirli sınırlamalar yapılmasının doğru olmadığını anlatmaya çalıştık. Yazar, deneme yazıları kaleme alırken de herhangi bir eser yarattığı anda olduğu gibi özgür olmalıdır; eserini belirli kalıplar içerisine sokmaya çalışmamalıdır. Bu noktada aşağıdaki beş deneme kitabı örneklerini okursanız, her yazarın çizgisinin nasıl da farklı olduğunu çok rahat bir şekilde görebilirsiniz.

1. Cemil Meriç – Bu Ülke
2. Tezer Özlü – Yaşamın Ucuna Yolculuk
3. Amin Maalouf – Çivisi Çıkmış Dünya
4. Fernando Pessoa – Huzursuzluğun Kitabı
5. Italo Calvino – Görünmez Kentler

Yukarıdaki eserlerin neredeyse hepsi birbirinden farklı konuları, farklı tarzlarda ele alıyor. Bu noktada tamamını önerebiliriz. Ayrıca aşağıdaki yazılarda da önemli kitap önerileri bulunmaktadır.

Bilim Kurgu Kitap Önerileri

Ütopya ve Distopya Nedir? Kitap ve Film Önerileri

Kitap Önerileri Nasıl Yapılmalıdır? Okunması Gereken Kitaplar Nelerdir?

Denemenin özellikleri üzerinde fazla durduk ama önemli bir konu… İyi okumalar.


Kısa Deneme Örnekleri – Montaigne

Genel olarak deneme örnekleri kısa olmaktadır. Elbette uzun denemeler de yazılabilir. Aynı zamanda akla gelebilecek tüm konularda deneme kaleme alınabilir, herhangi bir sınır yoktur. Gündüz Vassaf‘ın Cehenneme Övgü isimli deneme kitabı örnek gösterilebilir. Deneme yazısı örnekleri çoğaltılabilir fakat daha fazla kafa karışıklığına sebep olmadan, kısa deneme örneği ile makalemizi tamamlıyoruz.

Montaigne – Babalar  ve Oğullar, Denemeler Kitabından

Babalar ve Çocuklar

Çocukların babalarına karşı duydukları, saygıdır daha çok. Duygu düşünce alışverişleriyle beslenen dostluk onlar arasında kurulamaz; dünyaları çok ayrıdır, çünkü üstelik doğal ödevleri de örseler bu dostluk. Babalar bütün gizli düşüncelerini çocuklarına açamazlar, yakışıksız bir sırdaşlık yaratmamak için; dostluğun baş görevlerinden biri olan uyarmalar, akıl vermeler de çocukların babalarına yapabilecekleri şeyler değildir. Kimi uluslarda çocukların babaları, kiminde de babaların çocukları öldürmeleri adetmiş, birbirlerine çıkarabildikleri zorlukları önlemek için, doğal olarak birinin varlığı ötekinin yıkımına bağlı olduğu için. Babalarla çocuklar arasındaki doğal bağları hor gören filozoflar da çıkmıştır Aristippos bunlardan biridir. Kendisinden çıkmış olan çocuklarını nasıl olup da sevmediği söylenince tükürmüş Aristippos ve demiş ki: Bu tükürük de benden çıktı; bitler, kurtlar da çıkıyor benden! Plutarkhos’un kardeşiyle barıştırmak istediği biri de şöyle der: Aynı delikten çıktık
diye kardeşimin büyük önemi olamaz benim için…

Babayla oğul apayrı mizaçlarda olabilirler, kardeşler de öyle. Oğlum olur, akrabam olur, ama belalı, kötü, budala herifin biri de olabilir. Hem sonra, yasaların ve doğal zorunluluğun bize buyurduğu
dostluklarda seçme ve isteme özgürlüğümüz azalıyor. Oysa bu özgürlük sevgi ve dostluk kadar bizim diyebileceğimiz başka hiçbir şey yaratamaz.

Her inanç kendini can pahasına benimsetecek kadar güçlü olabiliyor.

Elbette kısa deneme örnekleri çoğaltılabilir ama en önemli ve bilinen bu denemeleri Montaigne’nin Denemeler isimli eserinde rahatlıkla bulabilirsiniz. İlla ki kısa deneme örnekleri arıyorsanız Kişisel Gelişim Nedir ve Nerede Başlar? isimli yazıyı okuyabilirsiniz.

 


Deneme ne demek (deneme nedir), deneme örnekleri nelerdir, deneme özellikleri nelerdir ve deneme yazıları nasıl bir konu üzerine yoğunlaşır gibi bir takım soruların yanıtını vermeye çalıştık. Umarım faydalı olmuştur.

Yazar: Emirhan Yardımcı

Not: İçeriğe Yazar Olmak ekibi tarafından müdahale edilmemiştir.


Ayrıca ilginizi çekebilir;

2016 En İyi Kitaplar Listesi (En Popüler Kitaplar)

Yaşar Kemal’in Önerdiği Kitaplar

Hasan Ali Toptaş’tan Yazar Adaylarına Öğütler ve Kitap Önerileri

Yazılar E-posta Adresinize Gelsin
Hiçbir Şeyi Kaçırmayın

Nasıl yazar olunur? Kitap yayımlatmak neden zor? Bir öykü kaleme alırken nelere dikkat edilmesi gerekir? Başarılı yazarların yazar adaylarına önerileri nelerdir? Gibi sorular soruyorsanız, cevapları e-posta kutunuza gelsin.

Abonelik için teşekkürler

Bir şeyler yanlış gitti.

Yorumlar
  1. mahmut

    istifade ettiğimi düşünüyorum çok başarılı bir çalışma olmuş emeğinize sağlık

Yorum yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir

Yazılar E-posta Adresinize Gelsin
Hiçbir Şeyi Kaçırmayın

Öğrenme isteğiyle dolu olanların arasına katılın

Abonelik için teşekkürler

Bir şeyler yanlış gitti.